PANDORA’NIN KUTUSU İnsan Kutuyu Hiç Kapatamadı

Aradan binlerce yıl geçti. Taş evlerin yerini gökdelenler, at arabalarının yerini otomobiller, mektupların yerini ekranlar aldı. Ama insanın içinde taşıdığı merakın yaşı hiç değişmedi. Hırs aynı hırs, öfke aynı öfke, kibir aynı kibir olarak bugüne kadar geldi.

Belki de bu yüzden mitoloji, geçmişi anlatan eski masallar değildir. Mitoloji, insanın hiç değişmeyen tarafını anlatır. Pandora’nın Kutusu da işte böyle bir hikâyedir.

Eski Yunan mitolojisine göre tanrı Zeus, insanlara ateşi armağan eden Prometheus’a büyük bir öfke duyar. Ancak intikamını doğrudan Prometheus’tan almak yerine, insanın en zayıf noktasını hedef seçer. Topraktan olağanüstü güzellikte bir kadın yaratılır. Adı Pandora’dır. Tanrılar ona güzellik, zekâ, zarafet ve ikna kabiliyeti verirler. Son armağan ise meraktır. Ardından eline kapalı bir kutu uzatırlar ve yalnızca bir cümle söylerler:

“Ne olursa olsun bu kutuyu açma.”

Belki de insanlık tarihinin en zor emri budur. Çünkü yasak, merakın en sadık dostudur. Bir kapıya “Girilmez” yazın; insan önce içeride ne olduğunu merak eder. Bir dosyanın üzerine “Gizlidir” damgasını vurun; o dosya odadaki en ilgi çekici eşya hâline gelir. Çocuklara “Şu çekmeceyi sakın açmayın.” deyin; çok geçmeden çekmece mutlaka aralanır. Galiba insan, açmaması gereken şeylere karşı doğuştan biraz fazla cesurdur.

Pandora da merakına yenik düşer. Kutunun kapağını kaldırdığı anda hastalıklar, savaşlar, kıskançlık, kibir, öfke, açgözlülük, yalan, korku ve acılar dünyanın dört bir yanına yayılır. Telaşla kapağı yeniden kapatır ama artık çok geçtir. Kutunun içinde yalnızca tek bir şey kalmıştır: Umut.

Yüzyıllardır filozoflar aynı sorunun peşindedir: Umut neden kutunun içinde kaldı? Belki de cevabı insanın kendisidir. Çünkü umut, cebimize koyup taşıyabileceğimiz bir eşya olsaydı değerini bilmezdik. O biraz uzakta durmalıydı ki insan her düştüğünde yeniden ayağa kalkacak gücü kendinde bulabilsin.

Aslında Pandora’nın kutusu tahta bir sandık değildi; insanın zihniydi. Bugün etrafımıza baktığımızda bunun hâlâ değişmediğini görüyoruz. Bir mahallede başlayan küçücük bir dedikodu yılların dostluğunu bitirebiliyor. Bir öfke anında söylenen tek bir cümle, koca bir aileyi birbirine yabancılaştırabiliyor. Kontrol edilemeyen bir hırs, insanın ömrünü tüketebiliyor. Kıskançlık ise pas gibi önce sahibinin ruhunu aşındırıyor.

Ne gariptir ki tarihin en büyük felaketleri çoğu zaman büyük gürültülerle başlamadı. Küçücük bir merak, küçücük bir kibir ya da sadece “Ben haklıyım.” cümlesi bazen yıllarca sürecek kırgınlıkların, savaşların ve acıların ilk adımı oldu. Hayat bize çoğu zaman bağırarak değil, sessizce ders verir. İnsan bazen kapıyı kırarak felakete girmez; yalnızca anahtar deliğinden bakmak isterken kendini öte tarafta bulur.

Belki de gerçek bilgelik her şeyi bilmek değildir. Asıl bilgelik, hangi kutunun kapağını açmamayı bilmektir. Çünkü bazı sözler ağızdan çıktı mı geri dönmez. Bazı sırlar öğrenildi mi unutulmaz. Bazı öfkeler yaşandı mı iz bırakır. Bazı kapılar açıldı mı bir daha eski hâline dönmez.

Hayat boyunca bize hep yeni kapılar açmamız öğretildi; yeni şehirler, yeni yollar, yeni meslekler ve yeni dostluklar… Oysa insanın olgunluğu bazen yeni kapılar açmakta değil, açmaması gerekenleri kapalı bırakabilmektedir. Dilimizi, öfkemizi, kibrimizi, başkalarının hayatına duyduğumuz gereksiz merakı ve her tartışmadan galip çıkma arzumuzu dizginleyebildiğimiz gün, belki de gerçek anlamda büyümüş olacağız.

Pandora’nın kutusu aslında binlerce yıl önce kapanmadı. Her sabah yeniden önümüze geliyor. Bazen bir dedikodunun ilk cümlesinde, bazen öfkeyle yazılmak üzere olan bir mesajın ekranında, bazen de “Bir bakayım, ne olacak ki?” diye uzanan elimizin ucunda…

Ve hayat, her gün bize aynı soruyu yeniden soruyor:

“Gerçekten açman gerekiyor mu?”

Çünkü insanın büyüklüğü, her kapıyı açabilmesinde değil; açmaması gereken kapının önünden sessizce geçebilmesindedir. Belki de Pandora’nın bize bıraktığı en büyük miras, kutunun içinde kalan umut değil; kutunun dışında bırakmayı öğrenmemiz gereken kendi zaaflarımızdır.

Yazarın tüm yazıları