Hakikatin Üzerine Bir Filtre: Post-Truth Çağında Linçin Konforu

Eskiden “gerçek” diye bir şey vardı. Hani şu tartışmanın sonunda dönüp dolaşıp vardığımız, üzerinde uzlaşamasak bile en azından varlığını kabul ettiğimiz şey. Şimdi ise gerçek, story süresi kadar: 24 saat sonra kayboluyor.

Yerine ne geliyor? Duygular. Ama öyle derin, şiirsel duygulardan ziyade hızlı tüketilen, anlık öfkeler, kolektif sinir boşalmaları. Yani kısaca: post-truth.

Post-truth dediğimiz şey aslında çok tanıdık. “Ben böyle hissediyorsam doğrudur.” Kanıt mı? Gerek yok. Bağlam mı? Sıkıcı. Araştırma mı? Kim uğraşacak? Bir ekran görüntüsü, bir kesilmiş video, altına yazılmış birkaç iddialı cümle… Tamamdır. Hakikat servis edildi.

Post-truth sadece gerçeğin değersizleşmesinden öte aynı zamanda bir eğlence biçimi. Evet, eğlence. Çünkü sosyal medyada linç kültürü tam da burada devreye giriyor. Birini buluyoruz. Onun bir cümlesini, bir hatasını, bazen sadece yanlış anlaşılmış bir anını alıyoruz. Sonra başlıyoruz: yorumlar, alıntılar, capsler, hashtagler… Bir insanı kolektif olarak parçalamanın dijital versiyonu.

Ve işin en ironik tarafı linç edenlerin büyük kısmı kendini “adalet savaşçısı” sanıyor. Oysa ortada çoğu zaman ne adalet var ne de savaş. Sadece bir kalabalığın, bir hedefe yönelmiş enerjisi var. Bir nevi modern çağın meydanları.

Linç kültürü çok demokratik gibi görünür. Herkes konuşabilir, herkes tepki verebilir. Aslında inanılmaz derecede tek seslidir. Çünkü o kalabalığın içinde farklı bir şey söylersen, bir anda hedef sen olursun. Yani ya bağıranların arasına katılırsın ya da bağırılan olursun. Ortası yok.

Burada küçük bir itiraf yapmak lazım: Hepimiz biraz suçluyuz. Evet, ben de dahil. Bir videoyu tam izlemeden yorum yaptığımız oldu. Bir tweet’i bağlamından kopuk şekilde ciddiye aldığımız oldu. Çünkü hızlıyız. Çünkü sıkılıyoruz. Çünkü bir şeye sinirlenmek, bir şeyi anlamaktan daha kolay.

Zaten sosyal medya da bunu istiyor. Sakin, düşünceli, uzun uzun analiz edilmiş fikirler algoritmanın umurunda değil. O öfkeyi seviyor. O ani tepkiyi. Çünkü o etkileşim getiriyor. Etkileşim de para demek. Yani birinin linç edilmesi, bir başkasının kazancı olabiliyor. Trajik ama gerçek.

Peki bu durumda ne oluyor? Gerçek kayboluyor, insanlar silikleşiyor ve geriye sadece “etiketler” kalıyor. Bir kişi artık bir insan değil, bir olay oluyor. “Şu tweet’i atan kişi.” “Şu videodaki kadın.” “Şu hatayı yapan oyuncu.” Kim olduğu, ne düşündüğü, ne yaşadığı önemsizleşiyor. Çünkü hikâyeyi tamamlamaya gerek yok; yarım bilgi zaten yeterince eğlenceli.

En korkutucu olan bu durum giderek normalleşmesi. Birinin linç edilmesi artık şaşırtmıyor. Hatta bazen beklenen bir şey gibi. “Bugün kimi iptal ediyoruz?” gibi bir ruh hali var. Bu da bizi garip bir yere götürüyor: Empati yorgunluğuna. Çünkü her gün birine üzülmek mümkün değil. O yüzden bir noktadan sonra üzülmemeyi seçiyoruz.

Ama belki de asıl sormamız gereken soru şu: Biz gerçekten hakikati mi arıyoruz, yoksa sadece iyi hissettiren bir tarafı mı seçiyoruz?

Çünkü post-truth çağında hakikat sıkıcıdır. Araştırma ister, zaman ister, çaba ister. Oysa linç hızlıdır. Tatmin edicidir. Bir “beğeni” ile vicdan rahatlatır. “Ben doğru taraftayım” hissini verir. Ama çoğu zaman o tarafın ne kadar doğru olduğunu hiç sorgulamayız.

Belki de çözüm çok büyük, çok dramatik şeylerde değil. Belki de çözüm, bir şeyi paylaşmadan önce bir saniye durmakta. Bir videoyu sonuna kadar izlemekte. Birine saldırmadan önce “Ya ben yanlış anladıysam?” diye sormakta.

Belki de bazen en radikal hareket, bağırmamak olabilir.

Ve evet, bu yazı da muhtemelen bir gün birinin ekran görüntüsünde, bağlamından kopuk bir şekilde dolaşacak. Belki linç edilecek, belki övülecek.

Gerisi… sizin hislerinize kalmış.

Yazarın tüm yazıları