Pınar Sayın

yazar@objektifkocaeli.com

Yazarın tüm yazıları

Homo Narrans: Anlatmadan Duramayan Tür Homo Narrans: Anlatmadan Duramayan Tür

Ama işin aslı şu: Biz her şeyden önce anlatıyoruz. Başımıza geleni. Gel(e)meyeni. Gelmesi muhtemel olanı. Hatta hiç gelmeyecek olanı bile.

İnsan neden anlatır?

İlk akla gelen cevap çok basit: Çünkü içi şişer. Çünkü anlatmazsa patlar. Çünkü kelimeler içeride fazla bekleyince asitleşir. Ama biraz kazıyınca mesele daha derin, daha eski ve biraz da trajikomik.

İnsan daha çocukken başlıyor anlatmaya.

“Anne bak.”

“Baba dinle.”

“Öğretmenim bir şey söyleyeceğim.”

Cümle kuramadan önce bile anlatmak istiyoruz. Parmağımızla işaret ediyoruz, ses çıkarıyoruz, olmadı düşüp ağlıyoruz. Çünkü biri görsün istiyoruz. Biri şahit olsun. Biri “tamam, seni gördüm” desin. Belki de anlatmanın en temel motivasyonu bu: Görülmek. Tanınmak. “Bu oldu ve ben buradaydım” diyebilmek.

Homo narrans mezar taşına bile yazı yazan bir tür.

Doğduk, yaşadık, öldük; yetmedi.

Bir cümle daha.

Başımıza gelen şey, yaşandığı anda çoğu zaman darmadağınık. O an sadece oluyor. Biz sonra devreye giriyoruz. Başına giriş koyuyoruz, ortasına çatışma, sonuna küçük bir sonuç. Olay hikâyeye dönüşünce dayanılır oluyor.

“Bunu yaşadım” başka,

“Bunu şöyle yaşadım” bambaşka.

Travma bile anlatıya dönüşünce biraz evcilleşiyor. Çünkü anlatı kontrol duygusu verir. Olayı yaşarken kontrol sende değildir belki ama anlatırken direksiyon sende. Psikoloğa gidersin, anlatırsın. Arkadaşınla oturursun, anlatırsın. Sahneye çıkarsın, anlatırsın. Yazarsın, yine anlatırsın. Çözüm repertuarımız geniş değil ama ısrarcıyız.

Bir de dürüst olalım: Anlatmak haz verir. Hikâyenin en güzel yeri bazen yaşadığın an değil, onu anlattığın andır. Hele dinleyen doğru yerde gülüyorsa… Hele “yok artık” diyorsa… Anlatıcı olarak hafifçe uzarsın. Boyun bir santim büyür. Homo narrans egosu tatmin olur.

Gerçek hayat montaj masasına girer. Bazı sahneler kesilir. Bazıları ağır çekime alınır. Kendimizi bazen kahraman, bazen mağdur, bazen trajikomik yan karakter yaparız. Hayat dramatik bir yapıya sahip değil çoğu zaman. Biz ona o yapıyı veririz. Ama bu anlatma meselesi yeni değil. Modern hiç değil.

Şehrazad’ı düşünün. Anlatmazsa ölecek. Bu kadar net. Her gece hikâye anlatıyor. Tam en heyecanlı yerinde kesiyor. Sabah olduğunda merak, onun hayat sigortası oluyor. Bir gece daha. Şehrazad sadece masal anlatmıyor. Kaosu yönetiyor. Şiddetin karşısına kurgu koyuyor. Ölümün karşısına merak. Hikâye burada soyut bir sanat değil; doğrudan bir hayatta kalma stratejisi. Belki bu yüzden Homo Narrans sadece konuşan bir tür değil; hayatta kalmak için anlatan bir tür.

Şehrazad bize şunu öğretiyor: Anlatı zaman kazandırır. Anlatı alan açar. Anlatı güçtür. Ve belki de hepimiz kendi hayatımızın Şehrazad’ıyız. Başımıza gelenleri nasıl anlattığımız, onlarla nasıl yaşayacağımızı belirliyor.

“Ben hep şanssızım” diyen biriyle

“Benim hikâyem biraz dolambaçlı” diyen biri aynı olayları yaşamış olabilir.

Anlatı değişince kimlik değişir.

Mitolojiye bakınca Homo narrans’ın atalarının epey çalışkan olduğunu görüyoruz.

Prometheus ateşi çalıyor ama asıl önemli olan onu insanlara aktarması. Ateş sadece ısı değil; bilgi, hikâye, aktarım.

Orpheus yeraltına silahla inmiyor. Ezgiyle, sözle ikna ediyor. Hades bile durup dinliyor. Hikâyenin gücü fiziksel güçten büyük.

Odysseus kas gücüyle değil, anlatı gücüyle hayatta kalıyor. İsim değiştiriyor, hikâye uyduruyor, kendini yeniden yazıyor.

Ve Mnemosyne, hafıza. Anlatı hafızadan doğuyor. Hatırlamadan hikâye olmuyor. Hatırlamak zaten biraz anlatmak.

Mitler şunu söylüyor: İnsan, hikâye anlatmayı öğrendiği anda insan oldu. Ateş, tekerlek, dil… Hepsi önemli. Ama anlatı olmadan kalıcı değiller.

Bugün mağara duvarı yerine ekran var. Tapınak yerine sahne. Ateş başı yerine mutfak masası. Ama soru aynı: “Biri beni duyuyor mu?”

Burada küçük bir tehlike de var. Sürekli anlatmak bazen dinlemeyi unutturuyor. Homo narrans’ın gölgesinde bir başka tür yaşıyor belki de: dinleyen insan. Her anlatı bir kulak arıyor. Anlatmak kadar dinlenmek de temel bir ihtiyaç. Çünkü anlatı tek başına yankı yapar; anlam için karşılık gerekir. Ve galiba bütün bu çabanın özünde çok sade bir şey var: “Ben de” duyma arzusu. Aynı yerden yaralanmış, aynı şeye gülmüş, aynı soruyu sormuş birinin varlığı. Eğer o bağ kuruluyorsa hikâye işini yapmış demektir.

Kendime baktığımda şunu görüyorum: Ben anlatmadan duramıyorum. Yazıyorum, konuşuyorum, sahnede dönüp duruyorum. Çünkü içimde bir yer sürekli “bunu da söyle” diyor. Belki anlatmadığımız her hikâye içeride birikip ağırlık yapıyor. Homo narrans olmak bir kusur değil. Bir fazlalık hiç değil. Belki de insan olmanın en samimi hâli.

Anlatıyoruz çünkü anlamak istiyoruz.

Anlatıyoruz çünkü yalnız kalmak istemiyoruz.

Anlatıyoruz çünkü hayat tek başına yaşandığında biraz fazla sessiz.

Ve belki de Şehrazad’dan öğrenmemiz gereken son şey şu: Hikâye sadece hayatta kalmak için değil, hayata biraz daha dayanabilmek için var.

Bir gece daha.

Bir cümle daha.

Bir kulak daha.

Ve hâlâ aynı sorunun etrafında dönüyoruz: Biri beni duyuyor mu?Eğer duyuyorsa, Homo narrans bir süre daha susmayacak.

Yorum yaz

Yorumu gönder

UYARI: Bu içeriğe yorum yazarak Topluluk Kuralları'nı kabul etmiş bulunuyor ve bu alana yaptığınız yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan tüm yorumlardan site yönetimi hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.