Kendimce... Yazılar

Hicri Uluçay

yazar@objektifkocaeli.com

Yazarın tüm yazıları

ŞEHİR VE İNSAN SURDAN METROPOLE

İnsan önce kendisine bir ev yaptı. Sonra evinin yanına başka bir ev geldi, onun yanına bir başkası… Evler çoğaldı, yollar oluştu, pazar kuruldu, suyun başında insanlar birbirlerini beklemeye, meydanlarda haberler dolaşmaya başladı. Fakat insanın garip bir huyu vardı; birlikte yaşamak istiyor ama birlikte yaşamaktan da korkuyordu. Bu yüzden yerleşimlerin çevresine duvarlar örüldü, kapılar yapıldı, geceleri o kapılar kapandı. Belki şehir dediğimiz şey tam da bu çelişkinin içinde büyüdü: İnsanların bir arada yaşama arzusu ile birbirlerinden korunma korkusunun aynı duvarın iki tarafında buluştuğu yerde.

İlk büyük yerleşimlere baktığınızda bunun izlerini görürsünüz. Çatalhöyük gibi erken ve yoğun yerleşimlerde bugünkü anlamıyla sokaklar yoktu; bitişik evlere çoğu kez damlardan girilip çıkılıyordu. Mezopotamya’nın kentlerinde ise zamanla görkemli surlar yükseldi. Uruk’un duvarları yalnız düşmanı dışarıda bırakmıyordu; içeridekilere de sessizce “Siz buraya aitsiniz” diyordu. Çünkü sur, taştan yapılmış bir savunma sistemi olduğu kadar insan zihninin çizdiği bir sınırdı. İçeride “biz”, dışarıda “ötekiler” vardı.

Belki şehirlerin bütün tarihi, bu iki kelimenin arasındaki mesafedir.

“Şehir” kelimesinin kendisi de uzun bir yolculuktan gelir. Dilimize Farsçadan geçen “şehr” sözcüğü tarih boyunca kent, ülke ve memleketle ilişkili anlamlar taşımıştır. “Kent” ise Orta Asya ve İran coğrafyasındaki eski yerleşim adlarında karşımıza çıkan başka bir tarih damarını hatırlatır; Semerkant ve Taşkent gibi isimlerde bugün bile yaşamaya devam eder. İnsan yalnızca şehirler kurmadı, onlara isim vererek hafıza da verdi. Çünkü isimsiz bir yer coğrafyadır; adı olan bir yer artık hikâyedir.

Yüzyıllar boyunca bir şehrin nerede başlayıp nerede bittiğini anlamak kolaydı. Sura bakardınız. Kapının içindeyseniz şehirde, dışındaysanız kırdaydınız. Sabah kapılar açılır, köylüler ürünlerini getirir, tüccarlar mallarını serer, akşam olduğunda kapılar yeniden kapanırdı. Şehir ölçülebilir bir dünyaydı.

Sonra insan buhar makinesini yaptı.

Fabrikalar yükseldi, demiryolları döşendi, insanlar köylerinden kalkıp çalışmak için kentlere aktı. Surlar artık şehri korumaktan çok büyümesini engelliyordu. Avrupa’nın büyük kentleri eski kabuklarını parçalayarak dışarı taştı. Elektrik, tramvay ve otomobil geldi. Fakat şehir tarihini değiştiren küçük bir makinenin hakkını çoğu zaman teslim etmeyiz: Asansör.

Asansörden önce yukarı çıkmanın bir bedeli vardı; merdiven.

Asansör bu bedeli azaltınca şehir yalnız yatay değil, dikey olarak da büyümeye başladı. Toprak yetmediğinde gökyüzü parsellendi. Bir zamanlar kulelerin, kubbelerin ve minarelerin belirlediği şehir siluetlerine yüksek binalar, ardından gökdelenler eklendi.

Şehir metropole dönüştü.

Metropol artık surlarla ölçülemiyordu. Milyonlarca insan her sabah bir ucundan diğerine hareket ediyor, yer altında trenler, yer üstünde otomobiller dolaşıyordu. Bir zamanların meydanında insanlar birbirlerini tanırken modern metropolde aynı apartmanda yaşayanların birbirlerinin adını bilmediği yeni bir hayat ortaya çıktı.

Şehir tarihinin belki de en tuhaf çelişkisi buydu: İnsanlar birbirlerine hiç bu kadar yakın yaşamamış, birbirlerinden hiç bu kadar uzaklaşmamışlardı.

Aynı asansöre biniyor, aynı otoparka arabamızı bırakıyor, aynı binanın suyunu kullanıyoruz ama çoğu zaman birbirimizin hikâyesini bilmiyoruz. Şehir büyüdükçe mesafeler kısaldı; insan, büyüyen şehrin içinde küçüldü.

Peki bundan sonra ne olacak?

Belki insanlık metropolden sonra henüz adını tam koyamadığımız yeni bir şehir biçimine doğru gidiyor. Yapay zekâ trafik akışını yönetecek, otonom araçlar ulaşımı değiştirecek, binalar kullandıkları enerjinin daha büyük bölümünü kendileri üretecek. Uzaktan çalışma yaygınlaştıkça milyonlarca insanın her sabah aynı merkeze doğru yolculuk yapma zorunluluğu azalabilir. Ev, işyeri, okul ve alışveriş arasındaki eski sınırlar bulanıklaşabilir; hatta “şehir merkezi” dediğimiz kavram bile değişebilir.

Üstelik geleceğin şehirlerini yalnız teknoloji değil, iklim de biçimlendirecek. Su daha değerli, gölge daha önemli olacak; yeşil alan bir süs olmaktan çıkıp yaşam altyapısına dönüşecek. Belki geleceğin en pahalı şehir ayrıcalığı, gökdelenin ellinci katındaki manzara değil, evinizden yürüyerek ulaşabileceğiniz bir ağacın gölgesi olacak.

Ve belki geleceğin surları da taştan yapılmayacak.

Binlerce yıl önce şehrin kapısındaki muhafız yabancıyı gözleriyle tanımaya çalışıyordu. Geleceğin şehrinde kameralar, sensörler, algoritmalar ve dijital kimlikler sizi daha kapıya ulaşmadan tanıyacak. Eskiden surun nerede olduğunu görebiliyorduk; geleceğin surlarının içinden geçtiğimizi belki fark etmeyeceğiz bile.

Taş surlardan dijital surlara…

İnsanlık uzun bir yol aldı ama temel soru pek değişmedi: Şehir bizi neden koruyacak ve biz şehirde kimden korunacağız?

Bir zamanlar vahşi hayvanlardan korunmak için eve girdik. Başka topluluklardan korunmak için surların arkasına çekildik. Kalabalıktan kaçmak için banliyölere taşındık. Gürültüden korunmak için çift cam taktık, güvenlik için kameralar yerleştirdik, trafikten kurtulmak için yolları genişlettik; yollar genişledikçe otomobiller çoğaldı. Şehri kolaylaştırmak için bulduğumuz hemen her çözüm, bir süre sonra çözmemiz gereken başka bir şehir problemi yarattı.

Belki de yanlış soruyu soruyoruz.

“Geleceğin şehirleri nasıl olacak?” diye merak ediyoruz. Oysa asıl soru belki şudur:

“Geleceğin insanı nasıl yaşamak isteyecek?”

Çünkü şehir hiçbir zaman yalnızca taş, beton, asfalt ve çelikten oluşmadı. Şehir; sabah kepengini kaldıran esnaf, kaldırımda oynayan çocuk, pencereden sokağı seyreden yaşlı kadın, aynı masada çay içen dostlar, birbirine selam veren komşular ve yıllar sonra geçtiğiniz bir sokakta ansızın hatırladığınız çocukluğunuzdur.

Teknoloji kusursuza yakın şehirler kurabilir. Trafiği yapay zekâ yönetebilir, otomobiller sürücüsüz olabilir, binalar kendi enerjisini üretebilir. Ama milyonlarca insanın birbirinin yüzüne bakmadan yaşadığı, komşusunun adını bilmediği, çocukların sokağın sesini tanımadan büyüdüğü bir yere ne kadar “akıllı” dersek diyelim, orası gerçekten şehir midir?

Belki geleceğin en büyük şehircilik projesi yeni bir gökdelen, yeni bir otoyol ya da daha hızlı bir metro olmayacak.

Belki insanın insana yeniden ulaşabileceği birkaç adımlık mesafeyi kurmak olacak.

Çünkü insan şehri yaptı.

Sonra şehir insanı değiştirdi.

Şimdi sıra, insanın şehri yeniden insana benzetmesinde.

Yorum yaz

Yorumu gönder

UYARI: Bu içeriğe yorum yazarak Topluluk Kuralları'nı kabul etmiş bulunuyor ve bu alana yaptığınız yorumunuzla ilgili doğrudan veya dolaylı tüm sorumluluğu tek başınıza üstleniyorsunuz. Yazılan tüm yorumlardan site yönetimi hiçbir şekilde sorumlu tutulamaz.