YAŞANMIŞ HİKÂYELER BALDIRAN KÂSESİ

Bir Şehrin Gürültüsü, Bir Filozofun Sessizliği“Bazı şehirler bir insanı yargıladığını sanır; oysa tarih onların vicdanını yargılar.”Bazı sabahlar vardır ki güneş yalnızca bir şehrin üzerine doğmaz.

Tarihin üzerine doğar.

M.Ö. 399 yılının serin bir bahar sabahında Atina’nın taş sokakları, sıradan bir güne değil, insanlık tarihinin en büyük vicdan sınavlarından birine hazırlanıyordu.

Akropolis’in mermer sütunları ilk ışıklarla altın rengini alırken, zeytin ağaçlarının gölgeleri agoranın taşlarına uzun çizgiler düşürüyordu.

Meydanlara doğru yürüyen insanlar bir suçlunun yargılanacağını sanıyordu.

Oysa o gün yargılanan yalnızca bir adam değildi.

Bir şehrin düşünceye tahammülü, demokrasinin sınırları ve insan vicdanı da aynı mahkemedeydi.

Çünkü yargılanan kişinin adı…

Sokrates’ti.

Onu tanımayan yoktu.

Ne bir okul kurmuştu…

Ne kitap yazmıştı…

Ne de kendisini bilge ilan etmişti.

Ama buna rağmen Atina’nın en büyük öğretmeni oydu.

Çünkü Sokrates bilgi dağıtmazdı.

Sorular sorardı.

Ve bazen doğru sorular, en doğru cevaplardan bile daha güçlüdür.

Agorada yürürken bir devlet adamına yaklaşırdı.

“Adalet nedir?” diye sorardı.

Bir zanaatkâra dönerdi.

“Ustalık yalnızca el becerisi midir, yoksa aklın da bir ustalığı var mıdır?”

Bir komutana yönelirdi.

“Cesaret ile gözü karalık aynı şey midir?”

İnsanlar cevap vermeye başladıkça bildiklerini sandıkları birçok şeyi aslında hiç bilmediklerini fark ederdi.

Gençler onu hayranlıkla dinliyor, yaşlılar ise sessizce düşünüyordu.

Fakat bazı insanlar rahatsız olmaya başlamıştı.

Çünkü yıllarca emek vererek kurdukları itibar, tek bir soruyla sarsılabiliyordu.

Ve insan…

Yanıldığını kabul etmek yerine çoğu zaman gerçeği susturmayı tercih eder.

Aynaya bakmak yerine…

Aynayı kırar.

Bir süre sonra fısıltılar büyüdü.

Rahatsızlık suçlamaya dönüştü.

Sonunda üç kişi mahkemeye başvurdu.

Meletus… Anytus… Lycon…

Suçlama açıktı.

“Gençleri yoldan çıkarmak.”

“Şehrin tanrılarına inanmamak.”

Fakat Atina sokaklarında dolaşan gerçek bambaşkaydı.

Sokrates, insanlara düşünmeyi öğretiyordu.

Ve düşünmeye başlayan insan artık körü körüne inanmayı bırakıyordu.

Asıl rahatsızlık buydu.

Mahkeme günü yüzlerce yurttaş taş sıraları doldurdu.

Atina demokrasisinde karar birkaç hâkim değil, yüzlerce vatandaş tarafından veriliyordu.

Suçlayıcılar konuştu.

Sıra Sokrates’e geldi.

Salon sessizleşti.

Yaşlı filozof ayağa kalktı.

Ve tarihe geçen şu cümleyi söyledi:

“Ben bilge olduğumu söylemiyorum.
Tek bildiğim şey, bilmediğimi bildiğimdir.”

Ardından Meletus’a döndü.

“Gençleri benim bozduğumu söylüyorsun.

Peki onları kim eğitiyor?”

Meletus cevap verdi.

“Atinalılar.”

Sokrates gülümsedi.

“Yani burada bulunan herkes gençleri iyileştiriyor da yalnızca ben mi bozuyorum?”

Salonda hafif bir uğultu yükseldi.

Sonra sözlerine devam etti.

“Eğer onları bilerek bozuyorsam, kendime zarar verecek insanlar yetiştiriyorum demektir.

Hiç kimse bile bile kendisine zarar vermez.

Eğer bilmeden yapıyorsam, cezalandırılmam değil, eğitilmem gerekir.”

Bir an…

Salon sessiz kaldı.

Ama bazen gerçek, insanların duymak istediği şey değildir.

Oylama başladı.

Her yurttaş elindeki küçük taşı sandığa bıraktı.

Ahşap sandığa düşen her taş…

Bir insanın kaderini biraz daha belirliyordu.

Sayım tamamlandı.

Sokrates suçlu bulunmuştu.

Fakat fark küçüktü.

Atina aslında ikiye bölünmüştü.

Bir yarısı onu susturmak istiyor…

Diğer yarısı ise anlamaya çalışıyordu.

Sıra cezaya geldi.

Sokrates sakin bir ifadeyle şöyle dedi:

“Ben hayatımı sizleri düşünmeye teşvik ederek geçirdim.

Belki de ceza yerine devletin misafiri olarak Prytaneion’da ağırlanmayı hak ediyorum.”

Bu söz salonda kimi güldürdü.

Kimini öfkelendirdi.

İkinci oylama yapıldı.

Karar açıktı.

Ölüm.

Akşam olduğunda taş duvarlı hücresinde öğrencileri yanındaydı.

İçlerinden Crito eğildi.

“Hocam…

Seni kaçırabiliriz.

Her şey hazır.”

Sokrates başını salladı.

“Crito…

Ben ömrüm boyunca yasaların önemini anlattım.

Şimdi onları çiğneyerek kaçarsam, bütün hayatım boyunca söylediklerimin değeri kalır mı?”

Bir süre sonra eşi Xanthippe içeri girdi.

Gözyaşlarını tutamıyordu.

“Bu haksızlık…” dedi.

“Seni haksız yere ölüme gönderiyorlar.”

Sokrates tebessüm etti.

“Peki…

Haklı yere gönderilseydim daha mı iyi olurdu?”

O anda hücrede bulunan herkes sustu.

Çünkü bazen bir cümle…

Sayfalarca kitaptan daha ağırdır.

Sabah olduğunda gardiyan içeri girdi.

Elinde küçük bir kâse vardı.

Baldıran zehri.

Sokrates kâseyi aldı.

Öğrencilerine baktı.

Ve sakin bir sesle konuştu.

“Ölümden korkmayın.

Çünkü ölüm ya derin bir uykudur…

Ya da ruhun yeni bir yolculuğudur.”

Sonra kâseyi tek seferde içti.

Zehir ayaklarından başlayarak yavaş yavaş bedenine yayıldı.

Nefesi ağırlaşırken tarihe geçen son sözlerinden biri duyuldu.

“Crito…

Asklepios’a bir horoz borçluyuz.

Sakın unutma.”

Bir süre sonra gözlerini kapattı.

Atina o gün bir insanı öldürdüğünü sandı.

Ama aslında…

Bir düşünceyi ölümsüzleştirdi.

Aradan yaklaşık iki bin beş yüz yıl geçti.

İmparatorluklar yıkıldı.

Krallar değişti.

Sınırlar değişti.

Medeniyetler değişti.

Ama Sokrates’in sorduğu sorular hâlâ değişmedi.

Belki de bu yüzden onun en büyük mirası cevapları değil…

Soruları oldu.

Ve bugün hâlâ insanlığın önünde duran en büyük aynalardan biri şu cümledir:

“Sorgulanmamış bir hayat, yaşanmaya değmez.”

Baldıran kâsesi çoktan boşaldı.

Ama o kâseden yükselen düşünce…

İnsanlığın vicdanında hâlâ dolu.

Çünkü bazen bir kâse zehir…

Bir şehrin ömründen daha uzun yaşar.

Ve bazen bir insan ölür…

Ama düşüncesi, bütün insanlığa yaşamayı öğretmeye devam eder.

Bugün de farklı düşünen insanların sesinin kolayca bastırılabildiği bir dünyada yaşıyoruz. Sokrates’in hikâyesi bize, düşüncenin cezalandırılabileceğini; fakat asla yok edilemeyeceğini hatırlatıyor. Çünkü fikirler, onları savunan insanlardan daha uzun ömürlüdür.

Yazarın tüm yazıları